เภสัชกร คณะแพทย์ มช. ชี้กินยาหลายชนิด…อย่าลืมเช็ก
เพราะแม้แต่ อาหารเสริม กาแฟ หรือนม ก็อาจมีผลต่อยาที่เราใช้อยู่
เคยไหม…ปวดหัวก็หยิบยาแก้ปวดมากิน ป่วยเป็นหวัดก็ซื้อยาเพิ่ม หรือมีวิตามินและอาหารเสริมที่รับประทานเป็นประจำอยู่แล้ว โดยไม่ทันคิดว่า ยาที่กินอยู่ทั้งหมดอาจมีผลต่อกันได้
คำว่า “ยาตีกัน” ในทางเภสัชกรรม หมายถึง “การเกิดอันตรกิริยาระหว่างยา” หรือการที่ยาตั้งแต่ 2 ชนิดขึ้นไป เมื่อรับประทานพร้อมกันหรือในช่วงเวลาใกล้เคียงกัน แล้วตัวหนึ่งส่งผลต่อการออกฤทธิ์ของอีกตัว
ผลที่เกิดขึ้นอาจมีได้หลายรูปแบบ ตั้งแต่ทำให้ยาออกฤทธิ์แรงขึ้นจนเพิ่มความเสี่ยงต่อผลข้างเคียง ทำให้ยาออกฤทธิ์ลดลงจนการรักษาไม่ได้ผล หรือทำให้เกิดผลข้างเคียงรูปแบบใหม่ขึ้นมา อย่างไรก็ตาม ไม่ใช่ทุกกรณีที่ยามีปฏิกิริยาต่อกันจะเป็นอันตราย เพราะในทางการแพทย์ก็สามารถใช้ประโยชน์จากการเสริมฤทธิ์ของยาเพื่อเพิ่มประสิทธิภาพการรักษาได้ โดยต้องอยู่ภายใต้การดูแลของแพทย์
ยาคู่ไหนที่ควรระวัง?
หนึ่งในเรื่องที่พบได้ในชีวิตประจำวัน คือ การรับประทานยาแก้ปวดลดอักเสบ หรือ NSAIDs ซ้ำซ้อนกัน
โดยเฉพาะยาที่ขายในลักษณะ “ยาชุดแก้ปวด” ซึ่งอาจมียาแก้ปวดในกลุ่มเดียวกันหลายชนิดรวมอยู่ด้วย หากรับประทานโดยไม่ทราบว่าเป็นยากลุ่มเดียวกัน อาจทำให้ได้รับยาที่มีกลไกเดียวกันซ้ำ และเพิ่มความเสี่ยงต่อพิษต่อไตได้
อีกคู่ที่ต้องระวังคือ ยาแก้ปวดลดอักเสบกลุ่ม NSAIDs กับยาต้านการแข็งตัวของเลือด เช่น warfarin เพราะอาจเสริมฤทธิ์กันและเพิ่มความเสี่ยงต่อการเกิดเลือดออกผิดปกติ
“ยาแก้หวัด + พาราเซตามอล” อาจซ้ำโดยไม่รู้ตัว
หลายคนเวลาป่วยเป็นหวัดอาจรับประทานยาแก้หวัดสูตรผสม และตามด้วยพาราเซตามอลเพื่อบรรเทาอาการไข้หรือปวดเมื่อย
แต่รู้หรือไม่ว่า ยาแก้หวัดสูตรผสมหลายชนิดมีพาราเซตามอลเป็นส่วนประกอบอยู่แล้ว
หากรับประทานพาราเซตามอลเพิ่มโดยไม่รู้ตัว อาจทำให้ได้รับยาเกินขนาด และเพิ่มความเสี่ยงต่อพิษต่อตับได้ ดังนั้นก่อนรับประทานยาเพิ่ม ควรตรวจสอบส่วนประกอบของยาให้ชัดเจนก่อน
ไม่ใช่แค่ “ยา + ยา” แต่ “ยา + อาหาร” ก็ต้องระวัง
สิ่งที่หลายคนคาดไม่ถึงคือ อาหารและเครื่องดื่มบางชนิดก็สามารถมีผลต่อยาที่รับประทานอยู่ได้
ตัวอย่างเช่น นมกับยาปฏิชีวนะบางกลุ่ม เนื่องจากแคลเซียมในนมสามารถจับกับยา ทำให้การดูดซึมของยาลดลง
ส่วน กาแฟ ชา และเครื่องดื่มชูกำลัง ที่มีคาเฟอีน หากรับประทานร่วมกับยากลุ่มขยายหลอดลมที่ใช้รักษาโรคหอบหืด อาจเสริมฤทธิ์กระตุ้นระบบประสาท ทำให้เกิดอาการใจสั่น หัวใจเต้นเร็ว นอนไม่หลับ หรือความดันโลหิตสูงขึ้นได้
ขณะที่ น้ำผลไม้บางชนิด เช่น น้ำส้มและน้ำแอปเปิล อาจมีผลต่อการดูดซึมของยาแก้แพ้บางชนิด ทำให้ประสิทธิภาพของยาลดลงได้
และที่สำคัญคือ แอลกอฮอล์ หากดื่มร่วมกับยาที่มีฤทธิ์กดประสาท เช่น ยานอนหลับหรือยาแก้แพ้ชนิดที่ทำให้ง่วง อาจทำให้ง่วงซึมรุนแรง สับสน และอาจรุนแรงถึงขั้นหยุดหายใจได้ ส่วนการดื่มแอลกอฮอล์ร่วมกับพาราเซตามอลอาจเพิ่มภาระการทำงานของตับและเพิ่มความเสี่ยงต่อตับวาย
“วิตามิน–อาหารเสริม–สมุนไพร” ก็ไม่ได้แปลว่าปลอดภัยเสมอไป
คำว่า “ธรรมชาติ” ไม่ได้หมายความว่าจะไม่มีปฏิกิริยากับยา
ยาและอาหารเสริมบางชนิดสามารถเสริมฤทธิ์กันได้ เช่น warfarin หรือ aspirin หากรับประทานร่วมกับน้ำมันปลา แปะก๊วย หรือกระเทียมอัดเม็ด อาจเพิ่มความเสี่ยงต่อการเลือดออกได้
สมุนไพรเองก็มีสารที่ออกฤทธิ์ต่อร่างกาย จึงสามารถเสริมฤทธิ์ หักล้างฤทธิ์ หรือรบกวนการทำงานของตับและไตได้
ดังนั้น หากกำลังรับประทานยาประจำอยู่ ก่อนซื้อวิตามิน อาหารเสริม หรือสมุนไพรมาใช้ร่วมกัน ควรปรึกษาแพทย์หรือเภสัชกรก่อนทุกครั้ง
ใครบ้างที่ต้องระวังเป็นพิเศษ?
• กลุ่มที่ควรใส่ใจเรื่องยาตีกันเป็นพิเศษ ได้แก่
• ผู้สูงอายุ โดยเฉพาะผู้ที่รักษาหลายโรคหรือพบแพทย์หลายแห่งและได้รับยาหลายชนิด
• ผู้ที่มีโรคไตหรือตับ เพราะเมื่อการทำงานของอวัยวะเหล่านี้ลดลง ยาบางชนิดอาจสะสมในร่างกายได้นานขึ้น
• เด็ก เนื่องจากระบบที่เกี่ยวข้องกับการเผาผลาญยายังพัฒนาไม่เต็มที่
• หญิงตั้งครรภ์และให้นมบุตร เพราะยาบางชนิดสามารถผ่านรกหรือผ่านน้ำนมไปถึงทารกได้
• ผู้ที่รับประทานยาประจำหลายชนิด เมื่อมีการเพิ่มยาใหม่ ควรสังเกตอาการผิดปกติและแจ้งรายการยาที่ใช้อยู่ให้แพทย์หรือเภสัชกรทราบทุกครั้ง
แล้วจะรู้ได้อย่างไรว่า “ยากำลังตีกัน”?
อาการที่ควรสังเกตอาจเริ่มตั้งแต่ เวียนหัว มึนงง ง่วงซึมมากผิดปกติ ปากแห้ง คอแห้ง คลื่นไส้ อาเจียน หรือแน่นท้อง
หากมีอาการอย่าง มีจ้ำเลือดหรือเลือดออกผิดปกติ ตัวเหลือง ตาเหลือง ใจสั่น หัวใจเต้นเร็ว หรือรู้สึกวูบ ควรหยุดยาและพบแพทย์
ส่วนอาการอย่าง หายใจไม่ออก หายใจติดขัด อาเจียนเป็นเลือด ถ่ายอุจจาระดำสนิท หรือมีอาการชัก เกร็ง กระสับกระส่ายอย่างรุนแรง ถือเป็นภาวะฉุกเฉินที่ควรได้รับการรักษาทันที
กินยาคนละเวลา…ก็ไม่ได้แปลว่าจะ “ไม่ตีกัน”
หลายคนเข้าใจว่า ถ้าแยกเวลารับประทานยาออกจากกันก็จะป้องกันยาตีกันได้
แต่ความจริงไม่ใช่เสมอไป
ยาบางชนิดสามารถอยู่ในร่างกายและออกฤทธิ์ได้นานหลายชั่วโมง หลายวัน หรือแม้แต่หลายสัปดาห์ การเกิดอันตรกิริยาระหว่างยาจึงไม่ได้เกิดขึ้นเพียงเพราะตัวยา “เจอกัน” ในกระเพาะอาหารเท่านั้น แต่ยังอาจเกิดจากการที่ยาตัวหนึ่งไปเปลี่ยนแปลงการทำงานของยาอีกตัวในระดับเซลล์หรือกระบวนการกำจัดยาออกจากร่างกาย
ดังนั้น การเว้นระยะห่างระหว่างยาอย่างน้อย 2 ชั่วโมงอาจช่วยได้ในกรณีที่ยารบกวนการดูดซึมกันในกระเพาะอาหาร แต่ไม่สามารถป้องกันอันตรกิริยาของยาทุกชนิดได้
ซื้อยากินเองได้…แต่ควร “บอกเภสัชกร”
ยาที่ซื้อเองได้ หรือ OTC ไม่ได้หมายความว่าจะเหมาะกับทุกคน เพราะยาเหล่านี้อาจมีปฏิกิริยากับยาประจำ หรือส่งผลต่อโรคประจำตัวได้
คำถามที่เภสัชกรมักถามว่า
“ตอนนี้รับประทานยาอะไรอยู่บ้าง?”
จึงไม่ใช่คำถามเพื่อความยุ่งยาก แต่เป็นขั้นตอนสำคัญในการช่วยป้องกันยาซ้ำซ้อน ตรวจสอบปฏิกิริยาระหว่างยา และเลือกยาที่เหมาะสมกับผู้ป่วยมากที่สุด
หากจำชื่อยาไม่ได้ ไม่จำเป็นต้องกังวล เพียง ถ่ายรูปฉลากยาไว้ในโทรศัพท์ หรือพกยาที่ใช้อยู่ไปให้เภสัชกรตรวจสอบ ก็ช่วยให้ประเมินได้ง่ายขึ้น
4 ความเข้าใจผิดเรื่อง “ยาตีกัน” ที่อยากให้จำ
• “กินคนละเวลา = ไม่ตีกัน”
ไม่จริง เพราะยาบางชนิดออกฤทธิ์และคงอยู่ในร่างกายเป็นเวลานาน
• “ยาที่ขายตามร้านขายยาปลอดภัยกับทุกคน”
ไม่จริง เพราะยาแต่ละชนิดอาจไม่เหมาะกับผู้ที่มีโรคประจำตัวหรือใช้ยาบางประเภทอยู่
• “วิตามินและสมุนไพรไม่ใช่ยา กินคู่กับอะไรก็ได้”
ไม่จริง เพราะสารออกฤทธิ์จากวิตามินและสมุนไพรบางชนิดสามารถรบกวนการทำงานของยาประจำได้
และที่สำคัญ…
• “เคยกินคู่กันแล้วไม่เป็นอะไร แปลว่ากินด้วยกันได้เสมอ”
ก็ไม่จริงเช่นกัน เพราะสภาพร่างกายของเราเปลี่ยนแปลงอยู่ตลอด โดยเฉพาะเมื่ออายุมากขึ้นหรือมีภาวะขาดน้ำ การทำงานของตับและไตอาจเปลี่ยนไป ทำให้ยาที่เคยรับประทานร่วมกันได้ อาจเกิดการสะสมและทำให้เกิดผลข้างเคียงรุนแรงขึ้นได้
ก่อนกินยาเพิ่ม…หยุดเช็กสักนิด
เพราะ “ยาตีกัน” อาจไม่ได้เกิดขึ้นเฉพาะตอนที่ยา 2 ชนิดถูกกินพร้อมกัน แต่ยังเกี่ยวข้องกับอาหาร เครื่องดื่ม วิตามิน อาหารเสริม สมุนไพร และโรคประจำตัวของแต่ละคน
ดังนั้น ก่อนซื้อยาหรือผลิตภัณฑ์สุขภาพมาใช้ร่วมกับยาประจำ ควรแจ้งรายการยาทั้งหมดที่กำลังรับประทานให้แพทย์หรือเภสัชกรทราบ
เพียงแค่ พกยา ถ่ายรูปฉลากยา หรือจดรายการยาที่ใช้เป็นประจำติดโทรศัพท์ไว้ ก็อาจช่วยป้องกันปัญหาจาก “ยาตีกัน” ได้มากกว่าที่คิด
เพราะเรื่องยา…
ไม่ใช่แค่ “กินอะไร” แต่ต้องรู้ด้วยว่า “กินร่วมกับอะไร”
ขอบคุณข้อมูลจาก:ภญ.เปมิกา จันทร์สนธิ งานบริการจ่ายยาผู้ป่วยนอก ฝ่ายเภสัชกรรม
โรงพยาบาลมหาราชนครเชียงใหม่
เรียบเรียง: นางสาวนันทพร ระบิน
ภาพ / ข่าว: งานสื่อสารองค์กร คณะแพทยศาสตร์ มหาวิทยาลัยเชียงใหม่
ติดตามผ่านทาง Facebook : https://cmu.to/AC8O9